Bỏ thi sát hạch chứng chỉ hành nghề - đừng để 'hậu kiểm' chỉ là khẩu hiệu

Mới đây, đề xuất bỏ kỳ thi sát hạch để cấp chứng chỉ hành nghề trong dự thảo luật về xây dựng đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới nghề nghiệp. Trong bối cảnh Chính phủ đang quyết liệt cắt giảm rào cản hành chính, bước đi này được kỳ vọng sẽ "cởi trói" cho đội ngũ kỹ sư, kiến trúc sư. Tuy nhiên, nhìn từ góc độ chuyên môn và thông lệ quốc tế, đây là một bài toán đánh đổi cần những lời giải đồng bộ thay vì chỉ là một thao tác cắt gọt thủ tục đơn thuần.

Từ áp lực "giấy phép con"...

Phải thừa nhận rằng, kỳ thi sát hạch chứng chỉ hành nghề những năm qua dù có vai trò nhất định nhưng vẫn bộc lộ tính hình thức. Nhiều kỹ sư dày dạn kinh nghiệm, từng lăn lộn trên các đại công trình, vẫn cảm thấy "khớp" trước những bộ câu hỏi trắc nghiệm đôi khi mang nặng tính học thuật hoặc cập nhật quy định pháp luật một cách máy móc.

Việc bỏ thi, trước hết, là một tín hiệu tích cực về việc tôn trọng bằng cấp đào tạo và kinh nghiệm thực tế. Nó giúp giảm thiểu chi phí tuân thủ, loại bỏ những tiêu cực nảy sinh trong quá trình tổ chức thi cử và quan trọng hơn, chuyển tư duy quản lý từ "xin - cho, tiền kiểm" sang "tự trọng và hậu kiểm".

... Đến khoảng trống trách nhiệm

Tuy nhiên, nếu chỉ bỏ thi mà không thiết lập được một hệ thống "hàng rào kỹ thuật" mới, chúng ta dễ rơi vào tình trạng "phổ cập" chứng chỉ. Trong xây dựng, sai lầm của một kỹ sư không chỉ trả giá bằng tiền bạc mà còn là tính mạng con người và sự an nguy của cộng đồng.

Nếu chỉ dựa vào bằng cấp và thâm niên để cấp thẻ hành nghề, liệu chúng ta có định lượng được năng lực thực tế của cá nhân đó ở thời điểm hiện tại? Khi bài thi sát hạch – vốn là "bộ lọc" kiến thức tối thiểu – bị gỡ bỏ, áp lực sẽ đè nặng lên hệ thống hậu kiểm. Nếu cơ chế giám sát sau cấp phép vẫn lỏng lẻo, bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp chưa bắt buộc và chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe, việc bỏ thi có thể vô tình tạo ra một thị trường nhân lực "vàng thau lẫn lộn".

Nhìn ra thế giới: Thi hay không thi?

Nhìn vào thông lệ quốc tế, chúng ta thấy hai thái cực rõ rệt. Những quốc gia có hệ thống pháp luật chặt chẽ như Mỹ hay Singapore vẫn duy trì các kỳ thi PE (Professional Engineer) cực kỳ khốc liệt. Họ coi đó là ngưỡng cửa bắt buộc để bảo vệ lợi ích công cộng.

Ngược lại, các nước như Anh hay Úc lại đi theo hướng "đánh giá đồng nghiệp" (Professional Review). Họ không bắt kỹ sư ngồi trong phòng thi làm bài trắc nghiệm, nhưng buộc ứng viên phải bảo vệ hồ sơ năng lực trước một hội đồng chuyên gia. Ở đó, từng bản vẽ, từng giải pháp kỹ thuật trong quá khứ sẽ bị "mổ xẻ". Đây thực chất là một hình thức sát hạch còn khó khăn hơn cả thi cử truyền thống, bởi nó kiểm tra trí tuệ và đạo đức nghề nghiệp thực tế.

Cần một "hệ sinh thái" quản trị mới

Để việc bỏ thi sát hạch thực sự là một bước tiến, chúng ta cần thay thế nó bằng ba trụ cột:

Số hóa mã định danh hành nghề: Mỗi kỹ sư cần một "profile" điện tử công khai, nơi lưu trữ toàn bộ lịch sử hành nghề, các công trình đã làm và cả những sai sót (nếu có). Đây là tấm gương phản chiếu năng lực thật nhất mà không bài thi nào làm được.
Vai trò của các Hiệp hội nghề nghiệp: Nhà nước nên đóng vai trò cầm lái, còn việc đánh giá năng lực hãy giao cho các hội nghề nghiệp. Chỉ những người trong nghề mới hiểu ai đủ trình độ để cầm bút ký bản vẽ.
Bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp: Đây phải là điều kiện tiên quyết để hành nghề. Khi đó, công ty bảo hiểm sẽ thay nhà nước "sát hạch" kỹ sư. Kỹ sư kém sẽ phải mua bảo hiểm giá cao hoặc bị từ chối, tự khắc sẽ bị thị trường đào thải.

Bỏ một kỳ thi là dễ, nhưng xây dựng được một môi trường hành nghề liêm chính và trách nhiệm mới là khó. Hy vọng rằng, thay đổi trong dự thảo lần này không chỉ dừng lại ở việc cắt giảm thủ tục, mà sẽ là khởi đầu cho một kỷ nguyên quản trị ngành xây dựng dựa trên sự minh bạch và chất lượng thực chất.

Lê Văn Thịnh Chuyên gia ngành Xây dựng